امیرهوشنگ ابتهاج متخلص به «سایه»، شاعر و غزل‌سرای معاصر که سُرایش‌های پرنیانی‌اش از گیلان، آرام و ملایم جهان را درنوردید و «ارغوان»ش تصنیف خنیاگران این مرزوبوم شد، ابدی شد و نامش به نامداران پیوست…
مفاخر گیلان کهن، همچون هیرکانیان هزاران ساله‌اش یک به یک سایه‌سار کشور و جهانیان شده‌اند؛ چگونه می‌توان ایرانی بود و به داشتن چنین پُررونقانی همچون هوشنگ ابتهاج، پروفسور فضل‌اله رضا، سمیعی، بهزاد، کیومرث صابری و دیگران افتخار نکرد؟ چگونه می‌توان گیلانی بود و با نام ابتهاج، ذره ذره سرشار از فخر نشد؟
اگرچه پیکر ابتهاج به ابدیت پیوست اما روحش با غزل‌هایش در جان مردمان این سرزمین ابدی شد.
آنگاه که ابتهاج شاعر سرزمین‌های شعر نو و سنتی با آن چهره‌ی «تولستوی»گونه‌اش و چه بسا محکم‌تر، در کنار محمدرضا لطفی – نوازنده‌ی عشق‌نواز تار کشورمان – «ارغوان» را می‌خواند، چه کسی می‌توانست تاب بیاورد و بال در بال، ارغوان را با آن نوای تار هم‌آوا نشود؟ کیست که زمزمه نکند:
ارغوان شاخه‌ی هم‌خون جدا مانده‌ی من / آسمان تو چه رنگ است امروز؟ / آفتابی‌ست هوا یا گرفته‌ست هنوز؟
شعرهایش مردمی بود و گاه مَثَل ادب‌دوستان؛ گاه ورد بیان و گاه تابلوکوبِ عشق‌ورزان به فرهنگ سرزمین؛ چه پُرهیبت است نوشته‌هایش آنگاه که می‌سرود:
نگاه کن / هنوز آن بلندِ دور / آن سپیده / آن شکوفه‌زار انفجار نور / کهربای آرزوست / سپیده‌ای که جان آدمی هماره در هوای اوست / به بوی یک نفس در آن زلال دم زدن / سزد اگر هزار بار بیفتی از نشیب راه و باز رو نهی بدان فراز / چه فکر می‌کنی؟ / جهان چو آبگینه شکسته‌ای‌ست / که سروِ راست هم در او / شکسته می‌نمایدت / چنان نشسته کوه / در کمین دره‌های این غروب تنگ / که راه بسته می‌نمایدت / زمان بی‌کرانه را / تو با شمار گام عمر ما مسنج / به پای او دَمی‌ست / این درنگ درد و رنج / بسان رود / که در نشیب دره سر به سنگ می‌زند / رونده باش / امید هیچ معجزی ز مرده نیست / زنده باش!
«سایه»ی گیلانی، زاده‌ی اسفندماه ۱۳۰۶ در محله‌ی «اُستادسرا»ی رشت، همان‌جا که گاه، نخستین‌های ایران همچون کتابخانه‌ی ملی رشت، نخستین بانک سپه، نخستین سینما، نخستین داروخانه در آن بنا شده است، همان‌جا که در چند قدمی خانه‌ی «کوچک جنگلی» است، همان‌جا که بیش از ۶۰۰ سال قدمت دارد و اینک «پیاده‌راه فرهنگی» نام گرفته است و برای رسیدنش می‌بایست از «سبزه‌میدان» گذشت…
ابتدای استادسرای رشت خانه‌ی پدری امیرهوشنگ ابتهاج و همچنین محل تولد پسرخاله‌ی او «گلچین گیلانی» بود؛ همان که چهره‌ی «نیچه»وار و چشمان نافذش را هم‌نسلانش به یاد دارند و حریر حساسیت‌هایش به‌قدری هویدا بود که اشکش به راحتی ابر بهار سرازیر می‌شد…
استاد امیرهوشنگ ابتهاج مردادماه ۸۶ میهمان گیلانیان شد و در محله‌ی پدری گریست، چراکه هیچ چیز آشنایی ندید؛ نه از مادر خبری بود با خدای قشنگش، نه پدر، نه هم‌سالانش؛ نه از در بزرگ چوبی نشانی بود و نه دو سکوی دوسویش؛ نه زغال‌چال به جا بود و نه بج‌انبار (انبار برنج)…
تنها یاد انبوه شد و استاد گریست!
چهره‌اش عبوس می‌نمود؛ اما نرم‌خندی شیرین داشت و در نگاهش مهربانی موج می‌زد؛ اغلب کم حرف می‌زد و کم‌تر حاضر به مصاحبه می‌شد؛ اگر مجبور می‌شد جمله ای طنزآمیز و گاه تلخ‌گون می‌گفت و می‌گذشت…
جوانی‌اش با بی‌قراری توأم بود. همه‌فن‌حریف بود؛ نقاشی و گلدوزی می‌کرد، خیاطی و آشپزی هم… در کنارش کبوتربازی و همه گوش به فرمانش؛ چه ساده از خدای قشنگ مادر سخن گفته است! جوان‌تر که شد در قهوه‌خانه‌ی نزدیک خانه، گوشش به رادیو بود و اشعار را حفظ و تا خانه زمزمه می‌کرد و می‌نگاشت تا خود، سرود و آرام آرام شاعری آرمان‌گرا شد.
چنین انس و الفت دیرپایی با موسیقی بدیهی است که او را در گزینش وزن‌ها، چیدمان واژه‌ها و پیوند شعر و موسیقی توانایی ویژه بخشیده است و این توانایی نه‌تنها در شعر که در ترانه‌سرایی‌های او نیز خود را نشان می‌دهد.
سایه شرح داده است که شبی آوای نیِ پری را شنیده و چون آهوی تشنه در پی او دویده ولی به لب چشمه که رسید، اثری از نی و نی‌نواز ندید؛ پس همچنان ناکام و سرگشته پرسش همیشه را تکرار می‌کند:
تو ای پری کجایی / که رخ نمی‌نمایی / از آن بهشت پنهان / دری نمی‌گشایی…
و چه نیک زنده‌یاد استاد همایون خرم با صدای جادویی ویولنش همراه شد این ترانه را:
دل من سرگشته‌ی توست / نفسم آغشته‌ی توست / به باع رویاها چو گلت بویم / در آب و آیینه چو مَهَت جویم / تو ای پری کجایی…
سایه عاشق «گالیا» شد و چگونه در گذر زمان حکایتی شد داستانش و تنها به اشارات نظر بسنده یافتند و در روزهای نو در سفر به رشت گریست؛ آنگاه که دید خانه‌ی گالیا اُرگان دولتی شده و گفت:
خانه‌ات بر جا نیست / چه کسانند اینان / کاشیان بر سر ویرانی ما ساخته‌اند؟
چه پروپیمان می‌شود آنگاه که تاریخ شفاهی‌اش در کنار بزرگان این سرزمین همچون نیمایوشیج، استاد شهریار، علی‌اکبر دهخدا، مهدی اخوان ثالث و… نقل می‌شود؛ و زنده‌بادی پُر به میلاد عظیمی و عاطفه طیه که چه نیک با استاد همراه شدند و کاری عظیم چون کتاب دوجلدی «پیر پرنیان‌اندیش» را برای آیندگان این سرزمین برجای گذاشتند و باید گفت چونانشان بیش باد…
عمر انسان مانا نیست؛ امیرهوشنگ ابتهاج (ه.ا.سایه) بعد از فوت «آلما» همسرش، در تیرماه ۱۴۰۱ به‌دلیل نارسایی کلیوی در بیمارستانی در شهر کلن آلمان بستری و تحت درمان قرار گرفت و یلدا ابتهاج فرزند هوشنگ ابتهاج با اعلام این خبر در صفحه‌ی شخصی خود در فضای مجازی نوشت: «به دنبال باخبر شدن دوستان و دوستداران سایه از بستری شدن ایشان و پرسش‌های مکرر دوستان، بر آن شدم تا توضیحی را برای رفع هرگونه نگرانی به اطلاع همگان برسانم: پدرم را روز سه‌شنبه به‌علت نارسایی کلیه به بیمارستانی در شهر کلن منتقل کردیم که با هماهنگی پزشکان آلمان و ایرانی تحت درمان قرار دارند. درحال‌حاضر جای هیچ‌گونه نگرانی نیست و امیدواریم به‌زودی با بهبودی حالشان به خانه بازگردند.»
بازگشت… اما مردادماه، «سایه» شاعرِ ارغوان، ابدی شد!
■ به قلم مرضیه ضامن، خبرنگار ایرنا، با اندکی تلخیص
|
|
|
